Kể cả khi bạn chưa từng đứng trước một vách đá dựng đứng, có lẽ bạn đã từng nghe ai đó nói về việc chinh phục một route “5.chấm-mấy đó” khi kể lại trải nghiệm leo của mình. Thực ra, đó là cách họ mô tả mức độ khó của route. Con số này đến từ Yosemite Decimal System (YDS) - một hệ thống phân loại độ khó trong leo núi. Dù ra đời từ môi trường leo ngoài tự nhiên, YDS hiện nay cũng được sử dụng để đánh giá độ khó các route trong phòng leo.

Một tuyến leo

Cũng giống như sự khác biệt giữa hệ đo lường của Mỹ và hệ mét, mỗi quốc gia cũng có hệ thống phân loại độ khó leo núi riêng: Đức, Anh, Pháp và Úc đều sử dụng thang đánh giá khác nhau. Bên dưới bảng so sánh các mức độ khó giữa năm hệ thống phổ biến nhất, bao gồm:

• Hệ thống Pháp (French system) - Thang phân loại quốc tế được công nhận rộng rãi để đánh giá độ khó của các tuyến leo thể thao. Vì vậy, nó cũng được sử dụng cho các tuyến có bolt cố định tại Anh.

• UIAA – Hệ thống này được sử dụng tại Đức, nhiều khu vực Đông Âu và tại Ý, chủ yếu để phân loại độ khó của các tuyến cổ điển (classic routes).

• Hoa Kỳ – Yosemite Decimal System (YDS) là hệ thống chấm độ phổ biến tại Hoa Kỳ, bắt đầu với mức 5.x. Các cấp độ từ 1 đến 4 dùng để chỉ các dạng đi bộ với độ khó tăng dần. Khi đạt đến cấp 5, người leo được xem là bắt đầu phải trèo qua đá bằng tay (scrambling), tương đương khoảng mức 5.0.

• Phân hạng phụ (Yosemite Decimal System - YDS)
  Phân hạng phụ bắt đầu từ 1 và về lý thuyết có thể tăng lên vô hạn (hiện nay mức cao nhất là 15). Con số này sẽ được tăng lên khi một tuyến khó hơn được thiết lập. Để biết giải thích ngắn gọn về thang độ leo truyền thống, xem phần tiếp theo tại link này.

• Vương quốc Anh - Hệ thống chấm độ của Anh gồm hai phân hạng phụ: một cấp độ tính từ (adjective grade) và một cấp độ kỹ thuật (technical grade). Cấp độ tính từ mô tả độ khó tổng thể của tuyến, dựa trên mức độ tốn sức của tuyến, độ lộ thiên và khả năng đặt bảo hộ. Các mức gồm: Trung bình (M), Rất khó (VD), Khó rất khó (HVD), Khá nghiêm trọng (MS), Nghiêm trọng (S), Nghiêm trọng khó (HS), Khá rất nghiêm trọng (MVS), Rất nghiêm trọng (VS), Rất nghiêm trọng khó (HVS) và Cực kỳ nghiêm trọng (E). Mức Cực kỳ nghiêm trọng (E) còn được chia thành 10 bậc phụ từ E1 đến E10. Cấp độ kỹ thuật bằng số thể hiện động tác khó nhất (crux) trên tuyến. Cấp độ kỹ thuật bằng số thể hiện động tác khó nhất (crux) trên tuyến. Để biết giải thích ngắn gọn về thang độ leo truyền thống của Anh, xem phần tiếp theo tại link này.

• Úc – Hệ thống được sử dụng tại Úc và New Zealand có lẽ là hệ thống logic nhất trong tất cả các hệ thống. Không có chữ cái hay phân hạng phụ, chỉ có một con số duy nhất và con số này sẽ tăng dần khi các tuyến trở nên khó hơn.

Tương tự hình thức leo dây, leo đá bouldering đã phát triển nhiều hệ thống đánh giá khác nhau. Tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến nhất ngày nay là thang V Scale, được đặt theo tên của John “Vermin” Sherman, người đã cùng bạn bè của mình chấm độ các tuyến tại khu bouldering huyền thoại Hueco Tanks ở Texas.Nếu bạn đi bouldering ở châu Âu, bạn sẽ thấy các mức độ theo thang Font (Font Scale). Hệ thống này bắt nguồn từ Fontainebleau, một khu vực leo đá bouldering nổi tiếng ở Pháp.

Hệ thống V Scale bao gồm các cấp độ từ V0 (dễ nhất) đến V16 (khó nhất). Thang V cũng bao gồm một mức nhập môn là VB dành cho các bài bouldering dành cho người mới bắt đầu. Vì thang độ này là thang mở, nên về lý thuyết có thể sẽ xuất hiện những con số cao hơn 16 trong tương lai. Đôi khi bạn sẽ thấy dấu “+” hoặc “–” được thêm vào phía sau một mức độ để phân biệt độ khó trong cùng một cấp.

“Crux”, hay phần khó nhất của tuyến, là cơ sở để xác định mức độ. Một số sách hướng dẫn còn cung cấp thêm gợi ý về độ khó bằng cách thêm dấu “+” hoặc “–” phía sau mức phân loại:

Dấu + thể hiện tuyến leo có độ khó khá đồng đều từ đầu đến cuối

Dấu – thể hiện tuyến leo chỉ có một hoặc hai chỗ khó ngang với phần crux

Mặc dù hệ số đếm là hệ thống được tiêu chuẩn hoá, việc xếp hạng có thể không nhất quán, và thực tế đúng là như vậy. Một chút kiến thức về bối cảnh có thể giúp bạn hiểu đúng hơn về cấp độ của các đường leo:

• Đánh giá phụ thuộc vào môi trường: Khi bạn di chuyển từ phòng tập đến núi đá, hãy bắt đầu ở một mức độ thấp hơn vì thời tiết và các chỗ nắm tay và chỗ đặt chân đã qua sử dụng sẽ làm mọi thứ khó khăn hơn.

• Đánh giá phụ thuộc vào vùng miền: Thang độ có thể mang tính tương đối, dựa trên mức độ khó khi so sánh với các tuyến leo khác trong cùng khu vực. Khi bạn đến một khu vực hoặc phòng tập mới, hãy hỏi người địa phương xem thang độ ở đó thường được chấm “gắt” (khó hơn thực tế) hay “thoáng” (dễ hơn thực tế).

• Đánh giá có thể mang tính cá nhân: Việc đánh giá độ khó của một đường leo có thể tuỳ thuộc vào phong cách leo hoặc hình dáng cơ thể của người phát triển đường leo đó.

• Đánh giá có tính tham khảo: Thang độ chỉ là công cụ tham khảo, không phải chân lý tuyệt đối. Đừng quá ám ảnh về con số. Hãy sử dụng hệ thống chấm độ để chọn những tuyến truyền cảm hứng, mang tính thử thách và phù hợp với trình độ leo mà bạn yêu thích.

• Cấp độ chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh liên quan: Hãy chú ý đến những người leo thực sự ở vách núi hơn là những kẻ khoe khoang ở quán bar.

📝 Bài viết bởi Steve Shipside.